De mythe van Persefoneia en Haides

Daar in de diepte heersen Haides en Persefoneia. Zij, het kind van Demeter, godin van de vruchtbare aarde, werd op een dag in de lente ontvoerd door de sombere Haides. Plotseling spleet de grond voor haar voeten, een nachtzwarte wagen reed uit de afgrond, getrokken door zwarte paarden aan zwarte teugels, in toom gehouden door een man in een zwarte mantel, een man met zwarte haren. Hij tilde haar naast zich, keerde de snuivende paarden en stormde terug in het donker. Achter hem sloot de aarde als water. Ze waren verdwenen. Dagenlang liep Demeter radeloos rond en riep ze maar: "Persefoneia? Persefoneia, geef me toch antwoord." En ze vroeg aan alle goeden en ook aan de mensen: "Hebben jullie mijn dochter gezien, mijn Persefoneia?" Helios, de god van de zon, was de enige die het wou zeggen toen Demeter hem opzocht. Hij kon het moeilijk verzwijgen. "Helios, jij kunt alles zien en ook alles horen. Zeg wat je weet, en zweer bij de Styx dat wat je zegt waar is," eiste Demeter en de zon bracht eerlijk verslag uit. "Goed dan, Demeter, ik zal je vertellen wat ik gezien heb. En ik zweer bij de Styx dat wat ik je zeggen ga, waar is. Persefoneia plukte geurige, kleine narcissen, mensen noemen die Witte Meisjes. Ze dwaalde steeds verder, steeds maar verder van haar verzorgster en haar vriendinnen. Plotseling spleet de grond voor haar voeten, een nachtzwarte wagen reed uit de afgrond, getrokken door  zwarte paarden aan zwarte teugels, in toom gehouden door een man in een zwarte mantel, een man met zwarte haren. Hij tilde haar naast zich, keerde de snuivende paarden en stormde terug in het donker. Achter hem sloot de aarde als water. Ze waren verdwenen. Dat heb ik zelf gezien. Je dochter is bij Haides." Toen ze dat hoorde trok de godin zich terug in de tempel. Zonder eten, zonder drinken zat ze te staren, treurend om haar kind, haar dochter, haar Persefoneia. Buiten verdorde de aarde, de mensen stierven van de honger. Akkers brachten geen graan op, bomen droegen geen vruchen. Zeus stuurde alle goden naar Demeter. Als ze niet snel terugkwam was de mensheid verloren, zou de wereld tot stof vergaan, zou er niets overleven. Maar Demeter luisterde niet. Demeter verscheen niet. Toen stuurde Zeus de snelle Hermes op weg naar de Haides. Daar zaten Haides en de jonge Persefoneia dichtbij elkaar op gouden, kunstig gebeeldhouwde zetels. Hermes begroette zijn rijke oom en zei wat hij doen kwam: "Zeus de dondergod stuurt mij om Persefoneia te halen." Haastig sprong het meisje op en ze vloog al naar Hermes. Want ze verlangde naar haar moeder en ze had heimwee. Haides wist dat er niets aan te doen was. Zeus is de grootste, zijn wil is wet en alle goeden moeten die volgen. Maar bij het afscheid liet hij de jonge Persefoneia eten van de granaatappel die tot slaaf maakt en smeekte: "Denk niet al te onvriendeiljk over me, wees niet beschaamd dat ik je man ben, ik ben het rijst van de eeuwige goden. Kom weer bij me terug wanneer je Demeter gezien hebt." Diep, zo diep was zijn stem. Haar lippen begonnen te beven. En toen ze van hem wegliep, keek ze over haar schouder. Hermes bracht haar met de wagen van Haides in volle vaart naar de tempel van Demeter. Innig gelukkig sloot de godin haar dochter in de armen. Maar toen ze hoorde van de granaatappel wist ze dat het te laat was, dat haar dochter ondanks alles niet bij haar zou blijven. Wel liet Zeus zijn broer beloven dat Persefoneia ieder jaar een tijdlang bij haar moeder mocht wonen. Haides legde de eed af en laat haar elk jaar vertrekken. Dan is het lente op de wereld, dan is het zomer. Maar in de winter is Persefoneia onder de aarde bij haar man en samen heersen ze over de schimmen.

Bron: Dros, I. (2004). Griekse mythen. Amsterdam: Querido.

Beleving

Ik ontdekte de mythe van Persefone (of Persefoneia) op de middelbare school. We gingen naar een toneelversie kijken van deze mythe. Meteen was ik betoverd door het sprookjesachtige karakter ervan. Deze etiologische mythe verklaart waarom de seizoenen ontstaan. Wanneer Persefone ontvoerd wordt door Haides is haar moeder, Demeter, ten einde raad. Ze sluit zich op en gaat kapot van verdriet. Aangezien Demeter de godin van de vruchtbaarheid van de aarde is, verdort alles en sterven vele mensen van de honger. Daarom eist oppergod Zeus dat Haides Persefone terug bij haar moeder brengt. Haides liet Persefone echter 7 granaatappelpitten eten waardoor ze nu de geheimen van de onderwereld kent. Deze pitten zijn magisch en zorgen ervoor dat Persefone na het weerzien met Demeter zal terugkeren naar de onderwereld. Om het leed van Demeter te verzachten, gooien Haides en Zeus het op een akkoordje: De helft van het jaar mag Persefone bij haar moeder blijven, de andere helft brengt ze samen met Haides door in de onderwereld. Wanneer Persefone bij haar moeder verblijft, is Demeter steeds door het dolle heen. Alles staat in bloei en het wordt stilaan zomer. Wanneer Persefone terug onder de aarde verdwijnt, is Demeter weer depressief en komt de herfst en winter in het land.

De afspraak tussen Zeus en Haides deed mij meteen denken aan een soort voorloper van co-ouderschap. Wat Persefone zelf wil, is niet geweten. Niemand vraagt haar mening. Een actueel thema en herkenbare situatie voor sommige kinderen van gescheiden ouders. Dit thema kan de leerkracht zeker aanhalen aan de hand van de mythe van Persefone en Haides.

De mythe is erg vlot geschreven. Imme Dros maakt gebruik van toegankelijke taal. Deze versie is zeker geschikt voor jongeren vanaf de leeftijd van 12 jaar. Er kan wel best een verklarende woordenlijst gebruikt worden waarin de leerlingen kunnen opzoeken wie welke god is. Achteraan in het boek van Dros is er een stamboom van de Griekse goden. Deze kan ondersteuning bieden bij het lezen van het verhaal. De leerlingen zullen het verhaal beter begrijpen wanneer ze weten hoe de goden zich verhouden tegenover elkaar.

Tijdens het lezen van de mythe kon ik mij meteen inbeelden hoe Persefone, Haides, Demeter ... eruit zagen. Ook de situaties zelf kon ik me erg levendig voorstellen. Dit komt wellicht door de kleurrijke taal die Imme Dros gebruikt. De mythe van Persfoneia is een prachtige mythe die op ontroerende wijze het ontstaan van de seizoenen verklaart.

 Bovenstaand filmpje werd gemaakt door twee studenten voor het vak Grieks. Leuk om een les over mythes mee te starten, te verwerken in een hoekenwerk om de mythe van Persefoneia te leren kennen of als inspiratiebron voor een creatieve verwerking.